Galeria LeGuern
Warszawa, Poland

artists: Jarosław Fliciński – paintings, Andre Kruysen – sculpture, Peter Koch – video, print


Michał Woliński: We are now at the moment when probably nobody has any idea what will happen next. It seems that something must be destroyed so that something new might appear. Perhaps, various orders of reality have been so piled up and entangled that it is no longer possible to correct the existing structures. What do you think – must one destroy in order to create something new? Or, is it better to try to improve, overbuild, glue and stick together?
Jarosław Fliciński: It is so hard to say because each of us has their own world; each mind conceives the world for its own needs and everyone sees reality in a completely different way. Moreover, we lead a parallel life in another, that is media world. Media have been creating reality very much by distorting facts and interpreting events. It sounds a bit futuristic but sometimes it seems that there must be someone behind the media who wants this world to look this way not the other. In such a context, it is better to destroy everything and begin anew. But, every destruction makes you also destroy, saying colloquially, the cute part of the world. For me reality is one big chaos which simultaneously tends towards order, repairing and regulating itself. There are crises that’s true, but they must appear if there are so many persons, worlds and realities, with vectors often being counter-directed; there is no chance that all of this would work continually in the same way. Well, I am bewildered by what surrounds us, anyway – this particular fragment of the Earth here has been geo-politically stabilised, yet, human passions remain and this motor of all misery is still lurking somewhere within us.
MW: This question was tricky because it is imprecise and abstract. Depending on a context, it can pertain to, for instance: economic, political and moral order but it may also tackle the situation in the art world and the range of art operation. Has art reach such a level of overlapping that one needs to break with something to begin again? Is it still possible at all? Well, we can change our perspective and leave the macrocosm for the sake of the microcosm. Let’s leave the level of some “objective” processes and go down to the level of human emotions and personal life, which is equally fascinating and important. Emotions mean some tensions. One can cut and break something or try to mend it. One can also spoil something in order to repair it later…
J.F.: My answer can only be in the sphere of art. When you use the word “art”, you are actually going down to microcosm which pertains solely to you and the level of your perception of reality. What is rather unusual is that the effects of your work go to the macrocosm, forming its subsequent particle. The external world is continually trying to devour you in the same way the art world tries to modulate the artist into its own way. This is natural pressure with which we struggle constantly.
M.W.: What does this struggle look like? Do you yield to this devouring or is there any nucleus towards which you go?
J.F.: Let’s assume there is one constant thing – abstraction. And using a singular sign is not easy. I myself often become entangled and loose my way like in a desert. On the other hand, this is my conscious choice. The desert is a fascinating area to live in. I am a big fan of “desert figures”. I have always been attracted to people who created their own galaxies. Therefore, I chose these artists to my exhibition, not any others. Andre Kruysen lives in the Hague in Holland and Peter K. Koch – in Berlin. The latter city seems to be the centre of the art world nowadays, however, even there you can find your total desert.
M.W.: Going deeper into these entangled considerations, I would like to pin-point two issues. First, there is the link between abstract surfaces which you paint with the concrete element taken from reality, which has either been framed and purified, as in your “Flowers and Stars” or “Faites vos jeux” or additionally mutated and entangled, as in your “Jumps into Water” (appearing as “self-quotations” in your new works). There is another relation, though – the pure arrangement of forms and colours is entangled into language by you. Certainly, the arrangements can communicate something to us on the non-verbal level but you give titles to them, which becomes an impulse, opening our imagination to chains of associations and thrust it away from one-dimensional reception. It can happen that when we think about concrete things, situations or states, these suddenly begin to break, shutter and rearrange themselves under external or deeply internal circumstances. What may happen in our minds “if these values did not exist”?
J.F.: These works are completely abstract, with no narration. However, their titles are strongly suggestive but, sometimes, unequivocal, as it is in the case of “If Those Values Did Not Exist” or “Especially Your Own Past”. A reflection on a given painting says something entirely different. These paintings are very cool, almost cold, while the words are very emotional. I have always liked this contradiction, this dualism. It leaves much space for imagination, for interpretation.
M.W.: This is like mathematics confronted with poetry.
J.F.: My ellipses, very cool, became too mathematical but I wasn’t certain, if that was what wanted to present to others. Second, they were constantly destroyed by a decorative context. If visual attractiveness dominates too much, it mildness or flattens the final effect. I did not want to resign from a form, resulting from my conscious evolution, nor did I want to give up attractiveness, which I love. So, I introduced an additional element: word, a title. Today, it seems that the context gains more importance for me.
M.W.: It is interesting because a new vector suddenly pops up from a flat surface, creating a new dimension. You have entered a different space, especially, the space of language and I find it extraordinary that you clash with a flat plane – with these two dimensions of a painting and, suddenly, thanks to the title, you reach depth, the space of associations, language games, referring everything to your own existential situation at a given moment or to reality behind the window.
J.F.: Indeed, the reality behind our windows has begun to push everyone so, finally, even the “desert figures” have to appear in the world and respond to challenges in a concrete way.
M.W.: So, abstraction is determined by the external situation behind the window…
J.F.: Of course! It has always been like that. The entire adventure with abstraction at the beginning of the 20th century or after the World War II is nothing else but the effect of the impact of reality. The fact that you cannot see people, houses or the sea in my paintings does not mean I do not speak about reality or, in other words, that they are not there. You can ask me why, then, they are invisible but I will not give you any other answer but the one saying the I refuse to make comments of the 1:1 type and creating paintings which depict reality. I dream to grasp all of this in a picture but, on the other hand, I refuse to do it. This is…
M.W.: … internal imperative?
J.F.: Perhaps, yes. The imperative which introduces important tension and permits me to continue with my creation because, let’s make it clear, if you are forty plus and keep on painting pictures it means that you either failed in something, and if you failed in it means that you are really mad about something, or you really want to prove something. Here, I recall the title of a chapter in Montaigne’s “Essays” Mindlessly stubborn defence of a fortress asks for punishment. And here is the place there we should throw in the title “Close Enough”. Funny thing, but only after a while did I realise that my first big exhibition 10 years ago, and even the whole series of them which began then, had the title “Far Away”.
M.W.: So, the brace’s closed.
J.F.: Indeed, although both titles appeared independently. When I was preparing the “Far Away” exhibition in Karlsruhe and Warsaw in 2000, I did not expect I would be doing “Close Enough” in a couple of years. When I was constructing my “Close Enough”, I did not remember about that exhibition. What is also interesting is that, then, I had a contact with the people whom I invited now, I mean I Peter K. Koch, and Zsa Zsa Eyck, the owner of de Expeditie Gallery in Amsterdam, whom I met at that time and who contacted me with Andre Kruysen. Well, let’s admit, that the world in which an artist is active is not so large and at a certain time, you will mange to meet everyone.
M.W.: I like the thing which you have said about tension because when I look at your works I can feel tension. I wonder how long you will be able to continue like this. Are we “Far Away” or, perhaps, “Close Enough”?
J.F.: I am curious myself. I think, that it will be so to the very end, at least because no situation is ever ideal, the situation which facilitates the creation of new, spectacular works. Poland is not a country – I can say this absolutely sure – in which art or an art object is a beloved thing or a thing without which a citizen is not able to live, even the most wealthy one. I think it will remain like that. This exhibition is a little about such a situation in which we became so close as if we have accepted the state of permanent tension.
M.W.: I reckon that very few people in Poland consider the methods for light refraction. Yet, the reception of reality on this level exists elsewhere and is important to some degree, because, it can directly influence our perception of reality in a given space, our spatial sensations…
J.F.: Our reaction to the other man…
M.W.: Exactly. The angle of inclination, ways of light refraction, rhythm…
J.F.: … or the distance between works of art, the link of a word with an object…
M.W.: Sometimes, it seems to me that only unequivocal messages have their raison d’etre in Poland – either in the narrative form or as a simple jostle between the eyes. There is no space for gradation.
J.F.: Therefore, one of my colleagues is from Germany, the other from Holland. I would find it difficult to find a person with whom I could make an exhibition on this level of abstraction, not having any goal in mind. This is not an exhibition with a goal, save for the fact it is a concrete utterance. I believe that this is a most precise exhibition on this theme which I can make. The commitment of these two other artists was phenomenal. Today, I looked at Andre’s piece – this is the fully dynamic, multi-vector brise-soleil. Peter’s film, which at a glance looks aggressive, becomes very close to you after a while.
M.W.: I am interested in the space which appeared between your works and, also, the space (of tension, emotion, communication, etc.) which appeared between your three personalities. Moreover, the mental sphere, created by the attempt at considering purely abstract forms itself is also interesting. After all, it turns that these forms are not so absolutely pure and deprived of any links with the commonness; on a certain level, they reveal many concrete things. One can refer some elements of this exhibition to the reality behind the window and, on the other hand, to the emotional sphere, of which we have just said. Compositions, arrangements, angles, clashes, refraction, harmony, order – all these things are present on many levels of reality. Another question appears when one begins to analyse the influence of formal arrangement, for instance, the angle of falling light, colour composition, etc. onto our feelings, reception of reality and related reactions. Speculation and thinking devoted to these issues open us onto the entirely different interaction with the surrounding space. I am fascinated by an abstract situation when we strip reality from its outfit and leave only the dynamic construction, tensions, vectors, rhythms…
J.F.: Unfortunately, art can only be the range of experiments with light. If we sent this entire positive message behind the window and said: Please behave like that, I am not sure whether we still had anything to do; if everyone would become gentle and react to reality in a subtle way. This is a certain symbiosis – we live like creatures of this reality, we feed on what the world is created from.
M.W.: I am not sure whether gentleness and subtlety are the point here. It seems to me that it rather is piercing, penetrating, breaking and/or severing. Sometimes it is worth doing it to avoid sliding on the surface, to check what is underneath the surface of reality.
J.F.: I can assure you that such an act of piercing will never happen.
M.W.: Perhaps, it will never happen on a mass scale and the general public will not enjoy any mental transformation but, maybe, there will be some people who will dismatle the structures inadequate to their expectations. This can happen on the level of a personal meeting with art (not pop-culture or agitprop). After all, anybody can react differently to data arrangement. Some will find tranquillity, become “more subtle” at your exhibition, while others may fall in the convulsions of destructive frenzy; or… perhaps, begin the overbuilding and gluing of subsequent surfaces onto the existing ones.
J.F.: Reactions to reality are very different.
M.W.: So are reactions to art of unequivocal message. They are difficult to predict.
J.F.: So is the entire reality and this is wonderful.

Warsaw, July 2009


Michał Woliński: Znaleźliśmy się w momencie, w którym chyba nikt nie ma pomysłu na to, co się dalej wydarzy. Wydaje się, że coś musi zostać zniszczone, żeby pojawiło się coś nowego. Być może doszło do takiego spiętrzenia i splątania różnych porządków rzeczywistości, że nie da się już poprawiać istniejących struktur. Jak myślisz, czy trzeba coś zniszczyć, żeby stworzyć coś nowego? Czy lepiej próbować naprawiać, nadbudowywać, doklejać, dorabiać?

Jarosław Fliciński: Strasznie trudno powiedzieć, bo każdy z nas ma swój własny świat, każdy umysł tworzy świat na własne potrzeby, każdy z nas widzi rzeczywistość zupełnie inaczej. Równolegle do naszego świata żyjemy też czasami w innym, medialnym świecie. Media zaczęły mocno kreować rzeczywistość, naginając fakty, interpretując zdarzenia. Brzmi to trochę futurystycznie, ale czasami wydaje się jakby ktoś za tymi mediami stał i zależałoby mu, żeby ten świat tak a nie inaczej wyglądał. W tym kontekście najlepiej zniszczyć wszystko i zacząć od początku. Ale każde zniszczenie powoduje to, że niszczysz też inne, mówiąc kolokwialnie, fajne elementy rzeczywistości. Dla mnie rzeczywistość jest jednym wielkim chaosem, który symultanicznie dąży do porządku i który sam się naprawia i reguluje. Kryzysy występują, owszem, ale musza wystąpić skoro tyle jest osób, światów, rzeczywistości i wektory często biegną sprzecznie i nie ma szans, żeby to działało bez przerwy w jeden sposób. I tak jestem zdumiony tym, co jest wokół nas – akurat ten fragment Ziemi już geopolitycznie się uspokoił, ale namiętności ludzkie nadal pozostały i ten motor wszystkich nieszczęść gdzieś w nas tkwi.

M.W. To pytanie jest przewrotne, bo niesprecyzowane, wyabstrahowane. W zależności od kontekstu może dotyczyć ono na przykład: porządku ekonomicznego, politycznego, moralnego, ale może chodzić w nim też o sytuację w świecie sztuki i o pewien zakres operowania sztuką. Czy doszło w sztuce do takiego poziomu nawarstwienia, że trzeba z czymś zerwać, żeby zacząć od nowa? Czy w ogóle jest to jeszcze możliwe? Ale można zmienić optykę i z makrokosmosu zejść na poziom mikrokosmosu, z pewnych „obiektywnych“ procesów zejść na poziom ludzkich emocji i życia osobistego, co też jest szalenie fascynujące i ważne. Emocje to są pewne napięcia. Można coś przeciąć i rozwalić, albo próbować naprawiać. Można też zepsuć coś, żeby następnie to naprawić…

J.F. Moja odpowiedź może istnieć tylko w obszarze sztuki. Kiedy używasz słowa sztuka, to schodzisz właśnie do mikrokosmosu, który tylko ciebie dotyczy, do poziomu postrzegania rzeczywistości przez ciebie. Co jest dość niezwykłe, efekty twojej pracy lądują już w makrokosmosie, są jego kolejną drobiną. Cały czas zewnętrzny świat próbuje ciebie pochłonąć, tak samo jak świat sztuki próbuje zmodulować artystę na swój własny sposób. To naturalne ciążenia, z którymi mamy bez przerwy do czynienia.

M.W. Jak wyglądają te zmagania? Czy dajesz się pochłonąć czy jednak jest jakieś jądro, do którego ciążysz?

J.F. Powiedzmy, że jest pewna jedna stała – abstrakcja. I posługiwanie się tym jednym znakiem nie jest łatwe. Sam wielokrotnie zaplątuję się i błądzę jak na pustyni. Z drugiej strony jest to mój świadomy wybór. Pustynia to fascynujący obszar do zamieszkania. Jestem wielkim fanem „pustynnych postaci”. Zawsze pociągali mnie ci, którzy tworzyli swoje własne galaktyki. Dlatego też dobrałem takich, a nie innych artystów do mojej wystawy. Andre Kruysen mieszka w Hadze w Holandii, Peter K. Koch w Berlinie – to miasto wydaje się być obecnie centrum świata artystycznego, ale jednak i tam możesz mieć swoją kompletną desert.

M.W. Zapętlając się w tych rozważaniach, chciałbym zwrócić uwagę na dwie kwestie – z jednej strony na związek abstrakcyjnych powierzchni, które malujesz, z konkretem wyjętym z rzeczywistości, który jest wykadrowany i wyczyszczony, jak to miało miejsce w „Kwiatach i gwiazdach” czy w „Faites vos jeux”, ale też dodatkowo zmutowany, splątany, jak w „Skokach do wody” (które w twoich nowych pracach pojawiają się jako „autocytaty”). Z drugiej strony istnieje inne powiązanie – czyste układy form i kolorów uwikłane zostają przez ciebie w język. Oczywiście układy te mogą nam coś komunikować na poziomie pozawerbalnym. Ale ty nadajesz im tytuły, które stają się impulsami, które otwierają wyobraźnię na ciągi skojarzeń, wybijają z kolein jednowymiarowego odbioru. Zdarza się, że myśląc o konkretnych rzeczach, sytuacjach, stanach zaczynają się nam one – pod wpływem okoliczności zewnętrznych lub głęboko wewnętrznych – nagle rozpadać, szatkować, przestawiać… Co się dzieje w głowie, „jeśli te wartości nie istniały”?

J.F. Te prace są zupełnie abstrakcyjne, pozbawione formy narracyjnej, a z drugiej strony tytuł jest mocno kierujący, choć niekiedy wieloznaczny, jak w przypadku „If Those Values Did Not Exist“ [Jeśli te wartości nie istniały] czy „Especially your own past“ [Zwłaszcza twoja własna przeszłość]. Odbicie na obrazie mówi coś zupełnie innego. Są to bardzo chłodne, niemal zimne obrazy. Słowa są bardzo emocjonalne. Ta sprzeczność, ten dualizm zawsze mi się bardzo podobał. Pozostawia dużo miejsca do podróży wyobraźni, dla interpretacji.

M.W. To jest matematyka skonfrontowana z poezją.

J. F. Elipsy, bardzo chłodne, stawały się zbyt matematyczne i to nie było na pewno to, co chciałem innym przedstawić. Po drugie, bez przerwy niszczył je kontekst dekoracyjny. Jeśli atrakcyjność wizualna zbyt mocno dominuje, to efekt końcowy się wypłukuje czy spłaszcza. Nie chciałem rezygnować z formy, która jest wynikiem świadomej ewolucji, ani z owej charakterystycznej atrakcyjności wizualnej, którą uwielbiam. Wówczas wprowadziłem dodatkowy element: słowo, tytuł. Dziś wygląda na to, że dla mnie kontekst staje się coraz ważniejszy.

M.W. Ciekawe, bo z płaskiej powierzchni nagle wyskakuje nowy wektor, który tworzy inny wymiar. Wchodzisz w inną przestrzeń, przede wszystkim w przestrzeń języka i to jest niesamowite, że zderzasz się z powierzchnią, tymi dwoma wymiarami obrazu, i nagle dzięki tytułowi wpadasz w głębinę, przestrzeń skojarzeń, gier językowych, odnoszenia tego do własnej sytuacji egzystencjalnej w danym momencie albo do rzeczywistości za oknem.

J.F. Ta rzeczywistość za oknem zaczyna naciskać na wszystkich, w efekcie nawet te „pustynne postaci” musza się pojawić w końcu w świecie i jakoś konkretnie na te wyzwania odpowiedzieć.

M.W. Czyli abstrakcję determinuje sytuacja zewnętrzna za oknem…

J.F. Oczywiście, że tak, zawsze tak było. Cała przygoda z abstrakcją na początku XX wieku, czy ta po II wojnie światowej, jest niczym innym, jak efektem działania rzeczywistości. To, że nie widzisz ludzi, domów czy morza na moim obrazie, to nie znaczy, że nie mówię o rzeczywistości, lub inaczej, że ich tam nie ma. Możesz mnie zapytać, dlaczego ich nie widać, ale ci nie odpowiem inaczej, jak tylko, że po prostu odmawiam komentarza 1:1 i malowania, obrysowywania rzeczywistości. Marzę, żeby to uwidocznić, ale odmawiam z drugiej strony, to jest…

M.W. …imperatyw wewnętrzny?

J.F. Być może właśnie tak, imperatyw wprowadzający to istotne napięcie, które pozwala mi dalej tworzyć, bo umówmy się, że jak masz czterdzieści parę lat i dalej malujesz obrazy, to znaczy, że albo ci coś wyszło, a jak ci nic nie wyszło to znaczy, że rzeczywiście jesteś czymś opętany lub na prawdę coś chcesz udowodnić. W tym miejscu przypomina mi się tytuł jednego z rozdziałów „Prób” Montaigne’a – „Bezrozumne upieranie się przy obronie fortecy zasługuje na karę”. No i gdzieś tutaj powinniśmy wrzucić tytuł „Close Enough”. Zabawne, że dopiero po jakimś czasie zorientowałem się, że pierwsza duża wystawa, a nawet seria wystaw, która była 10 lat temu, miała tytuł „Far Away”.

M.W. Mamy klamrę.

J.F. Faktycznie, choć jeden i drugi tytuł pojawił się samoistnie. Kiedy robiłem wystawę „Far Away” w 2000 w Karlsruhe i w Warszawie, to nie przypuszczałem, że za kilka lat będę robił „Close Enough”. Jak konstruowałem „Close Enough” to nie pamiętałem o tamtych wystawach. Ciekawe jest to, że miałem wtedy kontakt z osobami, które zaprosiłem teraz, myślę o Peterze K. Koch’u. A Zsa Zsa Eyck, właścicielka galerii de Expeditie z Amsterdamu, którą wówczas poznałem skontaktowała mnie z Andre Kruysen’em. Ale umówmy się, że świat, w którym obraca się artysta, nie jest znowu taki duży, zdążysz poznać wszystkich w jakimś momencie.

M.W. Podoba mi się to, co powiedziałeś wcześniej o napięciu. Bo kiedy patrzę na twoje prace odczuwam napięcie. Jestem ciekaw, jak daleko można to wszystko jeszcze pociągnąć? Jesteśmy „Far Away”, czy może „Close Enough”?

J.F. Sam jestem ciekaw. Myślę, że tak będzie do końca, bo chociażby sytuacje nigdy nie są idealne, sytuacje, które pozwalają na tworzenie nowych, spektakularnych prac. Polska nie jest krajem, to mogę powiedzieć z całą pewnością, w której sztuka czy obiekt sztuki jest umiłowaną rzeczą czy też taką, bez której nie może żyć jej obywatel, nawet ten najbardziej zamożny. Myślę, że już tak pozostanie. Ta wystawa jest właśnie też trochę o tym, że jesteśmy bardzo blisko, tak jak byśmy już zaakceptowali stan permanentnego napięcia.

M.W. Myślę, że w Polsce mało kto się zastanawia na przykład nad sposobami załamania światła. Tego typu poziom odbioru rzeczywistości gdzieś indziej jest obecny, jest na jakimś poziomie ważny. Bo to może mieć bezpośredni wpływ na to, jak odbieramy rzeczywistość w danym miejscu, jak czujemy przestrzeń…

J.F. Jak reagujemy na drugiego człowieka…

M.W. Dokładnie. Kąty nachylenia, sposoby załamania światła, rytm…

J. F. …czy odstępy miedzy pracami, związek słowa z obiektem…

M.W. Czasem wydaje mi się, że w Polsce mają rację bytu tylko jednoznaczne przekazy – albo w formie narracji, albo jako prosty cios między oczy. Brakuje przestrzeni rozmycia.

J.F. Dlatego jeden z kolegów jest z Niemiec, a drugi jest z Holandii. Trudno by mi było znaleźć w Polsce osobę, z którą bym zrobił wystawę na tym poziomie abstrakcji bez konieczności osiągnięcia jakiegokolwiek celu, bo to nie jest wystawa, która ma jakiś określony cel poza tym, że jest to bardzo konkretna wypowiedź. Jestem zdania, że jest to jedna z najbardziej precyzyjnych wystaw na ten temat, jakie mogłem zrobić. Zaangażowanie tych dwóch artystów było fenomenalne. Dzisiaj stałem przed pracą Andre, to pełen dynamiki, wielowektorowy brise-soleil. Film Petera, który jest na pierwszy rzut oka bardzo agresywny, po pewnym czasie staje ci się bardzo bliski.

M.W. Mnie interesuje ta przestrzeń, która powstała między waszymi pracami, ale także przestrzeń (napięcia, emocji, komunikacji itd.), która zaistniała między trzema osobowościami. Interesująca jest też mentalna sfera stworzona przez samą próbę namysłu nad czysto abstrakcyjnymi formami. Zresztą okazuje się, że owe formy nie są tak absolutnie czyste i wyzbyte związków z potocznością i na pewnym poziomie zaczyna ujawniać się wiele konkretów. Można elementy tej wystawy odnieść do rzeczywistości za oknem, a z drugiej strony do sfery emocjonalnej, o czym wspominaliśmy. Kompozycje, układy, kąty, zderzenia, załamania, harmonia, ład – to wszystko jest obecne na wielu poziomach rzeczywistości. Inna kwestia pojawia się, gdy zaczynamy analizować wpływ układów form, na przykład kąta padania światła, zestawów kolorów itd., na nasze samopoczucie, na sposób odbierania rzeczywistości, na reakcje z tym związane. Spekulowanie, namysł nad tego rodzaju kwestiami otwiera na inny rodzaj interakcji z otaczającą nas przestrzenią. Fascynuje mnie abstrakcyjna sytuacja, kiedy odzieramy rzeczywistość z zewnętrznego kostiumu i pozostawiamy samą dynamiczną konstrukcję, napięcia, wektory, rytmy…

J.F. Sztuka niestety może być tylko poligonem doświadczalnym dla świata. Gdybyśmy ten cały pozytywny przekaz wysłali za okno i powiedzieli, proszę się tak zachowywać, to nie wiem czy mielibyśmy co robić, gdyby wszyscy stali się łagodni i reagowali subtelnie na rzeczywistość. To jest pewna symbioza – żyjemy jak stworzenia w tej rzeczywistości, karmimy się tym, z czego stworzony jest świat.

M.W. Nie wiem czy tu chodzi o łagodność i subtelność. Mi się wydaje, że raczej o ukłucie, przebicie, zerwanie, rozdarcie. I warto czasem to zrobić, żeby przestać ślizgać się tylko po powierzchni. Żeby sprawdzić, co jest pod powłoką rzeczywistości.

J.F. Zapewniam cię, że do żadnego ukłucia nawet nie dojdzie.

M.W. Pewnie nie dojdzie do tego na skalę masową i ogółowi ludzkiemu nie będzie dane doznać mentalnej przemiany, ale może znajdą się tacy, co zaczną rozbrajać struktury, które są nieadekwatne do ich oczekiwań. To się może odbyć na poziomie osobistego spotkania ze sztuką (nie z popkulturą czy z agitpropem). Bo każdy może zupełnie inaczej reagować na układ danych. Jedni mogą się na takiej wystawie uspokoić, „usubtelnić”, a inni dostać drgawek i nabrać szaleńczej ochoty do niszczenia. Albo może właśnie do doklejania, dorabiania kolejnych powierzchni na czymś, co już istnieje.

J.F. Reakcje na rzeczywistość są bardzo różne.

M.W. Tak jak i na sztukę operującą niejednoznacznym przekazem. Trudne są do przewidzenia.

J.F. Nieprzewidywalna jest cała rzeczywistość i to jest właśnie wspaniałe.

Warszawa lipiec 2009